Tại đồng bằng sông Cửu Long, nghề nuôi cá không phải là điều mới, nhưng chỉ có vợ chồng ông Bảy Bon mới thuần dưỡng và tạo điều kiện sinh sản cho hàng chục loài cá quý tự nhiên như cá cóc, trà sóc, cá hô, chạch lấu, xác sọc, cá koi, vồ cờ.
Trong vòng vèo (ô nuôi cá được ngăn bằng lưới), ông Bảy Bon giữa bầy cá quý, ôm con cá hô khổng lồ nặng gần 40 kg vuốt ve như một người bạn thân. Ông chia sẻ, “Loài cá này ở tự nhiên thường đạt trọng lượng vài trăm ký là điều bình thường. Ngày xưa, mỗi khi chúng xuất hiện trên sông, việc quẫy đuôi chỉ một lần đã đủ làm cho sóng nước ầm ầm, khiến ai cũng sợ hãi và gọi chúng là thủy quái. Thực tế, tính cách của chúng lại rất hiền lành, chỉ thích ăn rong và rêu.”
Hấp dẫn hơn nữa, ông Bảy Bon chia sẻ về cuộc sống chung với bầy cá hô, trong đó có những con cá hồng vĩ mỏ vịt và cá trê cọp, có trọng lượng lớn đến vài chục ký. Đây là hai loài cá “khủng” đặc trưng của vùng Amazon, mà ông Bon đã nuôi và bảo tồn với tâm huyết.
MỤC LỤC
Từ lời khuyên của người thầy Pháp
- Cuộc sống của ông Bảy Bon ngày nay có lẽ đã khác biệt đáng kể nếu không có sự gặp gỡ quan trọng ấy cách đây 25 năm, khi ông kết nối với tiến sĩ Phillip Serene, một chuyên gia bảo tồn thủy sản người Pháp. Lúc đó, ông Phillip Serene đang tham gia một dự án bảo tồn cá tự nhiên trên sông Hậu, một nhánh chính của dòng sông Mê Kông, tại đồng bằng sông Cửu Long. Trong khi đó, ông Bảy Bon đang làm công việc nhân viên hải quan tại Cà Mau.
- Một lần, trong quá trình thực hiện thủ tục nhập khẩu hàng cho Phillip Serene, ông Bảy Bon nhận ra vị khách Tây này nói tiếng Việt không thành vấn đề. Anh ta không ngần ngại bắt chuyện và tìm hiểu thêm về dự án của Phillip Serene. Sự gặp gỡ này đã mở ra một cánh cửa mới trong cuộc đời của ông Bảy Bon, một hành trình đầy hứng thú và ý nghĩa, giúp ông chuyển hóa từ công việc hải quan sang nghề nuôi cá và bảo tồn thủy sản.
- Ở thời điểm đó, khi ông Bảy Bon đã trở thành một kỹ sư thủy sản và tiến sĩ Phillip Serene thường xuyên chia sẻ về công việc bảo tồn và thí nghiệm cho những loài cá sinh sản trên sông Mê Kông, họ đã nhanh chóng phát hiện ra sự hợp ý và chia sẻ sự đam mê chung về thủy sản. Điều này đã giúp họ trở thành bạn bè, thậm chí là những người thân thiết.
- Không mất nhiều thời gian, ông Bảy Bon tôn tiến sĩ Phillip Serene làm thầy và quyết định đi theo ông trên hành trình khám phá. Họ dành gần một nửa tháng ngược dòng sông Mê Kông, từ Việt Nam sang Campuchia và Thái Lan, khám phá và nghiên cứu về các loài cá đặc trưng của dòng sông hùng vĩ này.
- “Thấy tôi đam mê cá, thầy Phillip Serene gợi ý, thế giới chỉ có một dòng Mê Kông hùng vĩ, hãy dựa vào sông mà nuôi cá làm giàu. Chỉ cần nuôi và biết bảo tồn các loài cá của dòng Mê Kông sẽ có cơ hội làm giàu, không cần phải đi đâu,” ông Bảy Bon nhớ lại lời khuyên quý báu từ thầy, mở ra cho mình một con đường mới trong ngành thủy sản và bảo tồn.
Chìm, nổi dưới sông
Chẳng ai ngờ rằng lời khuyên của chuyên gia phương Tây đã thay đổi cuộc đời của anh nhân viên hải quan Bảy Bon, biến anh thành một người chuyên nghiệp trong lĩnh vực nuôi cá. Sau nhiều đêm suy nghĩ, vào năm 2000, vợ chồng Bảy Bon quyết định vay mượn 400 triệu đồng để xây dựng bè cặm mé trên cồn Sơn nhằm nuôi cá. Đây là địa điểm mà tiến sĩ Phillip Serene nhận định có nước xoáy, giàu ô xy, cung cấp nhiều thức ăn và dinh dưỡng, tạo điều kiện lý tưởng cho việc nuôi thủy sản.
Sau khi nộp đơn xin nghỉ việc, Bảy Bon cùng vợ chồng đã chuyển đến Cần Thơ để khởi nghiệp dưới sông, theo đuổi đam mê của mình và áp dụng kiến thức mà ông đã học từ tiến sĩ Phillip Serene. Cuộc hành trình này không chỉ mang lại thành công nghề nghiệp mà còn là bước đệm quan trọng trên con đường bảo tồn và phát triển nguồn lợi cá trong khu vực.
Bè cá của vợ chồng ông Bảy không chỉ là nơi chăm sóc cá mà còn trở thành một trung tâm lưu trú và thí nghiệm cho tiến sĩ Phillip Serene và đồng đội trong quá trình nghiên cứu sinh sản cá. “Hồi đó, các thầy nhập giống cá điêu hồng từ Đài Loan và Thái Lan về cho sinh sản thành công. Sau đó là cá bống tượng, cá rô đầu vuông, thác lác cườm…”, như bà Trần Khánh Phượng, vợ ông Bảy Bon, nhớ lại. Năm 2000, lứa cá tra đầu tiên được sinh sản nhân tạo, và sau vài năm, cá tra trở thành một trong những sản phẩm xuất khẩu quan trọng của đồng bằng sông Cửu Long. Các loài cá khác như chạch lấu, xác sọc, cá cóc, cá hô cũng dần được Bảy Bon thành công trong việc sinh sản.
Nhờ sự hỗ trợ của các chuyên gia, vợ chồng Bảy Bon đã phát triển nhanh chóng, đặc biệt là trong giai đoạn 2001-2004, thời kỳ hoàng kim của cá điêu hồng. Giá thành nuôi cá thấp, chưa tới 10.000 đồng/kg, trong khi giá bán thương phẩm lên đến 30.000 – 35.000 đồng/kg. Lợi nhuận lớn đã giúp ông Bảy mở thêm bè, mở rộng khu vực nuôi cá để đối mặt với những thách thức có thể xảy ra trong tương lai.
Trải qua những thăng trầm, đặc biệt là trong những năm 2007 và 2008 khi nhiều người dân chen lấn vào ngành nuôi cá điêu hồng, giá cá bắt đầu giảm sút. Ông Bảy Bon chia sẻ, “Khủng khiếp nhất là năm 2011, chẳng hiểu từ đâu họ đồn rằng cá điêu hồng bị ung thư, khiến cá đầy bè mà không bán được. Mất trắng vài tỉ đồng, cầm cố nhà cửa và đất đai, tưởng như không còn khả năng phục hồi”. May mắn, năm 2012, vợ chồng ông đã thành công trong việc sinh sản cá thát lát. Từ lựa chọn “dự bị”, cá thát lát trở thành loài cá chính được nuôi, giúp vợ chồng Bảy Bon “lấy lại những gì đã mất”. Đến nay, đây vẫn là loài cá chủ lực ở bè cá Bảy Bon, với sản lượng không dưới 700 tấn mỗi năm.
Để tránh khỏi tình trạng bị thương lái ép giá, 6 năm trước, vợ chồng Bảy Bon đã quyết định “chơi lớn” bằng cách vay vốn và mở một xưởng sản xuất chả cá thát lát và cá thát lát rút xương. Họ không chỉ tự chủ động nguyên liệu mà còn tìm kiếm hướng xuất khẩu để đưa cá đi xa, từ đó đạt được sự ổn định và đa dạng hóa nguồn thu nhập.
Trả ơn Mê Kông
Với hơn 20 năm làm “bà mụ” cho cá, vợ chồng Bảy Bon đã tạo ra sự khác biệt không chỉ về mặt kinh tế mà còn về ý nghĩa, bằng cách cho sinh sản nhiều loài cá mà trước đây chỉ tồn tại trong tự nhiên. Những bầy cá độc đáo, quen thuộc đã được thuần dưỡng và sống hài hòa dưới dòng nước phù sa của sông Mê Kông. Ông Bảy Bon chia sẻ, “Mỗi loài cá có tập tính riêng, quan sát chúng sẽ giúp chúng sống hòa mình. Ví dụ, bè cá thát lát thường có vài con cá hô, điêu hồng. Chúng là loài to, có ngưỡng ô xy lớn nên khi nước có vấn đề, chúng sẽ trỗi lên mặt nước và là dấu hiệu đầu tiên.”
Trong những năm gần đây, cộng đồng người dân trên cồn Sơn đã hợp tác để phát triển du lịch cộng đồng, và bè cá của Bảy Bon đã trở thành một điểm đến độc đáo và thu hút du khách. Mọi người đến thăm bè cá của ông Bảy đều thích thú khi được chứng kiến nhiều loài cá lạ, cá quý mà họ ít khi thấy, như những chú cá koi (xuất xứ từ Nhật Bản) khó nuôi, nhưng vợ chồng Bảy Bon đã thành công trong việc sinh sản với số lượng hơn 13.000 con. Trong bể cá koi, Bảy Bon đã xây dựng một cây cầu gỗ, nơi du khách có thể ngồi và thưởng thức cả ngàn con cá koi đua nhau lên mặt nước để ăn, tạo ra một trải nghiệm giống như một buổi massage chân.
Ngoài ra, bè cá còn có những loài cá biểu diễn nghệ thuật như cá mang rổ, những “cung thủ” dưới nước biểu diễn kỹ thuật phun tia nước mạnh, chính xác để hạ gục con mồi. Nhiều loài cá khác như cá leo, chạch lấu, cá hô, xác sọc, éc, tra bần, lăng, he, ba sa, cá cóc… cũng được giới thiệu với du khách để họ có thêm hiểu biết về dòng sông Mê Kông. Ông Bảy Bon chia sẻ những điều thú vị về từng loài cá, như cách cá heo nằm ngủ lật bụng, kêu ục ục như heo, hoặc cách cá trà sóc nhảy cao như con sóc. Cá ec, cá mè hôi, cá he lại được ví như công nhân dọn vệ sinh, cần mẫn rỉa sạch rong rêu, hàu, ốc và cả phân cá khác. Cá hô, tra dầu lại có hình dáng giống như thủy quái Mê Kông.
Sống nhờ nuôi cá, vợ chồng Bảy Bon không quên trả ơn cho con sông. Mỗi lần thu hoạch, họ luôn xúc mẻ cá và thả về tự nhiên như một lời nguyện. Hàng năm vào mùa sinh sản, họ cùng bạn bè thả hàng chục tấn cá giống về môi trường tự nhiên. Ông bà chỉ lo lắng về môi trường và nước, không phải thị trường. Ông Bảy Bon nói, “Giờ đây, mình không lo thị trường mà chỉ ngại môi trường, lo con nước thay đổi. Năm ngoái, lưỡi mặn về đến cầu Cần Thơ, bầy cá xác sọc đã cố gắng vượt lồng bơi đi.” Ông Bảy Bon nhấn mạnh rằng, con nước có thay đổi, sự kiên trì sẽ giúp cá thích nghi được, và ông muốn thử nuôi các loài cá nước lợi để thí nghiệm. Nhưng như một người đam mê bảo tồn cá, ông chỉ mong muốn có quy định cấm đánh bắt tận diệt, ít nhất là ở khu vực cồn Sơn. Mục tiêu của ông là tạo ra một đoạn sông yên bình, nơi mỗi mùa nước nổi, cá tôm Mê Kông quy tụ để sinh sản và theo dòng phù sa bơi đi.
